Beyin Hastalıklarında Kalıtımın Rolü
Boğaziçi Üniversitesi, Suna ve İnan Kıraç Vakfı Nörodejenerasyon Araştırma Laboratuvarı Başkanı Prof. A. Nazlı Başak’la nörodejeneratif hastalıklar üzerine sohbet ettik. Beyindeki hastalıkların kalıtımsal olduğunu belirten Prof. Dr. Başak konu hakkınaki gelişmeleri Popüler Bilim’e anlattı.
Kök hücre nedir?
Kök hücre bölünerek kendisini yenileyen ve kan, karaciğer, kas gibi özelleşmiş görevler üstlenen organları oluşturabilecek biçimde farklılaşabilen hücrelerdir. Kök hücreler, embriyonik ve erişkin kök hücre olmak üzere ikiye ayrılır.
Embriyonik kök hücreler 5 günlük embriyodan elde edilir. Pluripotent özelliğe sahip bir kök hücre bu özelliğini kaybetmeden kendini sürekli yenileme potansiyeline sahiptir ve birçok farklı hücreye dönüşebilir. Embriyonik kök hücre tüp bebek yöntemi esnasında geliştirilen ve ihtiyaç fazlası olan embriyolardan ya da istek üstüne sonlandırılan hamileliklerden elde edilmektedir.
Erişkin bireylerden de embriyonik kök hücreleri gibi birçok hücre tipine dönüşebilen farklılaşmamış hücreler elde edilebilmektedir. Günümüzde erişkin kök hücre kullanımı, embriyo kullanımı sakıncalı görüldüğü için oldukça önem kazanmıştır.
RNAi nedir?
Çift sarmal yapısındaki RNA moleküllerinin güçlü bir gen susturma aracı olarak kullanabileceği son yıllarda anlaşılmıştır, buna RNA interferansı denir. RNA interferansı hem güçlü, hem de özgün bir yöntem olduğu için bu yöntemi geliştiren bilim adamları 2006 yılında Nobel ödülünü almış ve özellikle bozuk genlerin tedavisinde kullanılma potansiyeli olan yöntem, hızla araştırma laboratuvarlarına girmiştir.
Nörodejeneratif hastalıklar nedir ve hangi hastalıklar bu gruba dahildir?
Beyindeki sinir hücrelerine nöron denir. Nöronların bozulması ya da dejenere olması nörodejeneratif hastalıklara yol açar. Beynin özgün bölgelerindeki nöron dejenerasyonu ve ölümü, Alzheimer, Parkinson, ALS, Huntington, Friedreich ataksisi ve Serebellar ataksiler gibi birbirine hastalık mekanizması açısından benzeyen, ama dejenere olan nöron çeşidi açısından farklı olan hastalıklara neden olur, biz bunlara nörodejeneratif hastalıklar diyoruz. Genelde hepsi çok hızlı ilerleyen bu hastalıkların henüz tedavisi yoktur. Kalp damar hastalıkları, kanser, diyabet 2 gibi kompleks hastalık grubuna dahildirler.
Yazının devamı Popüler Bilim Dergisi’nde…