Agmatin: “Şizofreni tedavisinde yeni hedef!..”
Şizofreni toplumda görülme sıklığı yüzde 1 olan ve sinir hücrelerinin gelişim sürecinde bozukluk ile karakterize bir beyin hastalığıdır. Dünyada 60 milyon, ülkemizde yaklaşık 700 bin şizofreni hastası bulunmaktadır. Ülkemizdeki yaklaşık 700 bin hastaya karşın yataklı tedavi olanağının bunun onda birinden bile az olması önemli bir halk sağlığı problemi yaratmaktadır. Şizofreni beynin “algı”, “düşünce” ve “duygulanım” gibi neredeyse tüm fonksiyonlarında bozukluğa neden olarak karmaşık bir tablo ortaya çıkarır. Bu karmaşık tablo hastalığın ilaçlarla veya ilaçsız yöntemlerle kökten tedavi edilmesinde de önemli bir güçlük yaratır.
Şizofreninin nörokimyasal zemini ile ilişkili en önemli hipotez beyin kimyasallarından dopamin fonksiyon değişiklikleri ile belirtiler arasındaki ilişkiye işaret eder. Yakın zamanlarda diğer beyin kimyasallarından serotonin ve glutamatın da şizofreni oluşumu ve tedavisinde önemli olduğu gösterilmiştir. Şizofreninin özellikle ileri aşamalarında ortaya çıkan negatif belirtilerin beyin glutamat sistemindeki yetersizlikle ilişkisinden hareketle, beyinde glutamat bağlayan protein yapısındaki alıcıları (reseptörleri) uyaran ilaçlar geliştirilmiştir. Bunların yakın gelecekte daha etkili ilaçlar olarak tedaviye girmesi beklenmektedir.
Yeni İlaçların Denemeleri Tamamlanmak Üzere
Halen şizofreninin tedavisinde kullanılan klasik ve atipikler olarak adlandırılan ilaçların tedavide, kısa vadede radikal bir çözüm getirmemesi, ilaç yan tesirlerinin sıklıkla tedaviyi bırakmayı veya değiştirmeyi gerektirecek ölçüde şiddetli olabilmesi ve şizofreni hastalarının ilaç uyuncunun (ilaç kullanma motivasyonu) çok iyi olmaması tedavide yeni arayışları gündeme getirmektedir. Daha yeni ilaçlar olan atipikler kuşkusuz daha eski olan klasik ilaçlara göre özellikle Parkinson hastalığına benzer yan etkiler oluşturmamaları bakımından önemli bir üstünlük sağlamışlardır; ancak yeni grup ilaçlarla tedavide kemik iliği ve kan tablosu üzerine olumsuz etkiler ve sıklıkla metabolik bozukluklara da yol açan aşırı kilo alma hastalar ve hasta yakınları açısından önemli bir sorun oluşturmaktadır. Daha etkili, yan tesirleri daha hafif ve hasta tarafından daha kolay kullanılabilecek ilaçlar üzerinde çalışmalar sürdürülmektedir. Şizofreni nedeninin daha da netleştirilmesi ve tedavisine yönelik yeni ilaçların geliştirilmesi halen sinir bilimin en çok yatırım yapılan alanlarından birini oluşturmaktadır. Bu çalışmalar sonucunda LY379268 (güçlü glutamat reseptör uyarıcısı), D-serin ve D-sikloserin (kısmi glisin reseptör agonistleri), sarkosin (glisin transport inhibitörleri), asenapin (dopamin D3 ve çeşitli serotonin reseptör antagonisti) ve anabasein (alfa 7 nikotinik reseptör agonisti) gibi bazı yeni ilaçların klinik denemeleri tamamlanmak üzeredir.
Şizofreni Tedavisinde İlginç Yöntem Büyük Umut
Geçtiğimiz Şubat ayı içinde Gülhane Askeri Tıp Akademisi’nde (GATA) yürütülen TÜBİTAK destekli bir projeden elde edilen bazı veriler şizofreni hastalığının tanı ve tedavisine yönelik umut verdi. GATA Tıbbi Farmakoloji Anabilim Dalı Başkanı Prof.Dr. İ. Tayfun Uzbay ile Uzm.Dr. Hakan Kayır, Doç. Dr. Gökhan Göktalay ve Uzm.Dr. Murat Yıldırım’dan oluşan ekip GATA Psikofarmakoloji Araştırma Ünitesi’nde alkol ve madde bağımlılığı ile şizofreni arasındaki ilişkinin nörobiyolojik temellerini araştırırken agmatin isimli beyinde de bulunan kimyasalın deney hayvanlarında şizofreni belirtilerine neden olduğunu gözlemledi. Üstelik agmatin ile oluşan model ilaç geliştirme çalışmalarında kullanılan standart modelden daha güçlüydü. Agmatin ile oluşturulan model üzerinde ne klasik ne de yeni atipik ilaçlar etkili olmadı. Öte yandan agmatin apomorfin verilerek oluşturulan standart modeli daha da kötüleştirdi. Bilim insanları bu gözlemlerini tekrarlayan deneylerle birçok kez teyit ettikten sonra şizofreni hastalığının tanı ve tedavisine yönelik bugüne kadar bilinenlerin dışında yeni ve ilginç bir teori oluşturdu.
Yazının devamı Popüler Bilim Dergisi’nde…