Antik Sağlık Merkezi ALLİANOİ
Allianoi, son sekiz yıldır adından en çok söz edilen farklı kesimlerin spekülasyonlarına maruz kalan, bir ören yeridir. Avrupa Parlamentosu'ndan, Bergama sokaklarına; D.S.İ.'den, siyasi partilere kadar konuşulan evrensel bir değerdir. Ayrıca medya, STK, koruma kurulu ve pek çok bakanlığın da gündemindedir. Bu nedenle Allianoi'un geleceği arkeolojik varlıkların, daha doğrusu ülkemizin kültür varlıklarının geleceği için önemli bir rehber durumundadır.
Bergama'nın 18 km kuzeydoğusunda, Paşa Ilıcası Mevkii'nde, sekiz yıldır yapılan kazılar, ülkeye yeni bir ören yeri kazandırdı. Bilimsel başkanlığımda devam eden kurtarma kazıları, bu merkezin 'Allianoi'2 olduğunu ortaya koydu. Allianoi, kuzeyinde Çam Tepe, güneyinde Abdal ve Bağ Tepe'nin yer aldığı dar bir boğazda yer almaktadır. Bugün halen kuzey ve batısında çam ormanı güneyinde ve doğusunda ise zeytin ağaçları yer almaktadır. Topografik bu özelliği, klimatoloji açısından zengin oksijen ve çok temiz bir hava ortamı sağlamaktadır. Ayrıca antik Bakırçay'ı besleyen küçük kollardan bazıları da bu vadiden geçer. Dolayısı ile temiz hava ve soğuk su kaynakları, İlya çayı'nın içinden çıkan sıcak su, antik sağlık tesisleri için son derece elverişli bir ortam yaratmaktadır.
Allianoi özellikle son yıllarda farklı kurum ve kuruluşların gündemini oluşturmaktadır. Konu çok boyutludur. Anadolu'da son yıllarda ortaya çıkartılan bu sağlık merkezinin tıp tarihi, hidroloji tarihi, mimarlık tarihi ve arkeolojik açıdan önemini ve son olarak, nasıl bir tehlike ile karşı karşıya olduğunu, sizlerle paylaşmak istiyorum. Allianoi'un bir sağaltım merkezi olduğunu kanıtlayan, sırasıyla şimdilik filolojik,epigrafik hidroklimatolojik, arkeolojik verilerle şunlardır ;
Filolojik açıdan en önemli kaynak Mysia'lı retorikçi Aelius Aristides'dir. Gerçekte hastalık hastası olan Aristides, antik dünyanın ilk otobiyografi yazarıdır. Eserinde; Pergamon, Smyrna, Ephesos gibi metropollerin sağaltım merkezleri ve aralarındaki güzergâhlarda gördüklerini aktarmıştır. Bu nedenle Batı Anadolu'nun tıp tarihi açısından büyük önem taşır. Pergamon'lu Galenos'un çağdaşı olan A. Aristides, İ.S II. yy'ın ilk yirmi beş yılında uygulanan tıbbî yöntemler üzerine de detaylı bilgi vermektedir. Bilinen en önemli eserlerinden biri olan;
(Hieroi Logoi-Kutsal Sözler)3 adlı eserinde (III.1-6)
Allianoi ile ilgili iki atıf vardır.Filolojik bulguları hidroklimatolojik veriler destekler. Aristides'in övgü ile bahsettiği sıcak su, halen hem de Roma Çağı yapısı içinde 45-47 ºC sıcaklığa sahiptir. İçinde farklı madenleri içermektedir. Kadın hastalıklarına ve romatizmaya iyi gelen su, Pergamon'lular ve daha önce bu sudan şifa bulan kimselerin yakınları tarafından kullanılmaktadır. Geçen yüzyıl başında yaşandığı gibi taşkınların getirdiği alüvyon dolgu yüzünden yüzyılın başına kadar terk edilmiş, bir süre unutulmuş sonra yöre halkının talebi üzerine en azından bir bölümü tekrar kullanıma açılmıştır. Bu durum 1998 yılına kadar da devam etmiştir.
Şifalı Sudan 1994’e Kadar Kullanıldı
Allianoi Ilıcası, Anadolu'da Roma Çağı'na ait içinde sıcak suyu bulunan, en büyük termal kompleksi oluşturmaktadır. 20 yy'nin ilk yıllarında, Bergama Kaymakamı Kemal Bey, ılıcayı fark etmiş, temizlik ve kazı çalışmaları yapıp turizme açmak ve Bergama turizmini hareketlendirmek istemiştir. Bunun için Akropolde çalışan Alman arkeologlardan yardım talep etmiştir. Ancak o yıllarda Kaymakam Kemal, görevden alınmış ardından İlya Çayı'nın getirdiği alüvyon, ılıcanın üzerini yeniden kapatmıştır. İşte bu kısa dönemde, sadece birkaç Alman gezgin ve arkeolog ılıcayı görebilmiş ve günlüklerine aktarabilmiştir4. Ancak 1600 yıllık uykusundan bir kısmı ile uyandırılan ılıca, sadece birkaç yıl gün ışığı görmüş, ardından tekrar derin uykusuna dönmüştür. Şifalı sıcak suyun farkında olan çevre halkı, 1994 yılına kadar ılıcayı amatörce işletmiştir. Bu tarihten sonra büyük ölçüde deforme eden bir restorasyon projesi ile yapı, yeniden kullanıma açılmıştır. 1998 yılına kadar İl Özel İdaresi tarafından ihaleyle işletilmiştir. 1998 yılında gelen bir sel ile tesis tekrar büyük ölçüde zarar görmüştür. 100 yıllık bekleyiş sürecinden sonra yeniden karanlıklara dönmüştür. Bu nedenle bölgeye gelen seyyahlar değil, ancak kazı yapıldığı dönemde bölgeye gelen birkaç gezgin ve uzman Paşa Ilıcası'nı görebilmiştir.
Kazılar sonucunda ele geçen epigrafik buluntular arasında; Asklepios ve Hygeia'ya sunulmuş adak yazıtları, Asklepios'a adanmış yazıtlı ve yazıtsız küçük sunakların bulunması, Allianoi'un kimliği açısından büyük önem taşımaktadır. Diğer buluntuların ve verilerin yanında, özellikle bu eserler, Allianoi'un bir sağlık merkezi olduğunu gösteren en önemli epigrafik buluntu grubunu oluşturmaktadır. Yazıtlı adak stelinin üzerinde bulunan bir çift göz betimi, hastaların iyileşmek için veya iyileştikten sonra tanrıya adakta bulundukları bir dinsel motif olup Asklepios kültünde önemli bir yeri vardır. Benzerleri Anadolu ve Yunanistan'daki Asklepios kült merkezlerinde de saptanmıştır5. Asklepios betimli gümüş yüzük ve yüzük taşları Allianoi'da bulunan diğer küçük eserler arasındadır. Heykeltıraşlık eserleri arasında ise biri büyük diğeri küçük mermer Asklepios başları6, Asklepios heykeline ait yılana sarılı bir asa parçası bulunmuştur. Bulunan diğer heykeltıraşlık eserleri, Allianoi'un zenginliğini ve Asklepios kültü ile ne kadar bağlantılı olduklarını göstermektedir.
Allianoi'daki yapılar, arkeoloji ve mimarlık tarihi açısından tek tek ele alınarak planmıştır. Ancak özellikle Kuzey Ilıca'nın batısında bulunan peristylli yapı, tıp tarihi açısından son derece önemlidir. Peristylli yapıda, bulunan tıp aletleri, bu mekanın tıbbî amaçlarla kullanıldığını veya bir cerrahın kullandığını göstermektedir. Bu yapının güneydoğu köşesindeki mekânlarda, kül tabakası içinde; seramik, cam ve metal eserlerle beraber aynı katmanda konteks olarak çok sayıda bronz tıp aleti bulunmuştur. Kömürleşmiş ahşaplar ve demir çivi olasılıkla ahşap bir raf üzerinde duran bu bronz eserlerin yangın sonucu tabana düştüğünü göstermektedir.
Yazının devamı Popüler Bilim Dergisi’nde…