Türkiye Orkideleri Yok Oluyor !
Orkide denince, çiçekçilerde görülen son derece güzel, gösterişli,uzun ömürlü, pahalı çiçekler akla gelir. Orkide sevgisi Avrupa ve Amerika ülkelerinde o kadar yaygındır ki, hemen hemen her ülkede “orkide sevenler “ dernekleri bulunmaktadır. Halen, Dünyanın değişik ülkelerinde ellinin üzerinde orkide derneği bulunduğunu söyleyebiliriz. Bu çiçeği seven, merak eden kimyacıdan eczacı ve mühendislere kadar, değişik mesleklerdeki insanlar, orkide sevgisini paylaşmak ve geliştirmek üzere bu derneklerde buluşmuşlardır. Ülkemizde de sayıları az da olsa değişik mesleklerden orkide- sevenler bulunduğunu belirtelim. Orkideler üzerinde araştırma yapan kişilerin de büyük bir kısmı botanik dışında bir mesleğe sahiptir. Dernekler ve kişilerin düzenledikleri orkide sergileri, Batı ülkelerinde gezilmeleri gereken sergiler olarak değerlendirilir. Ayrıca güzel ve değişik orkideleri yetiştirmek, orkide yarışmalarına katılmak, derece almak,bir ülkenin orkidelerini veya nadir türlerini tabiatta görmüş ve dolayısıyla resimlerini çekmiş olmak gibi hususlar da bu ülkelerde bir övünme sebebidir. Bunun yanında , sadece orkidelerle ilgili çalışmaların yer aldığı dergiler bulunduğunu ve bilimsel topantılar yapıldığını da belirtmekte yarar görürüm.Batı toplumunun hayatında, orkidelerin ne kadar önemli bir yere sahip olduğunu kısaca açıklamaya çalıştım.
Orkideler çiçekli bitkilerin en geniş familyalarından birini meydana getirir. Dünya üzerinde 18.000-20.000 kadar orkide türü bulunmaktadır.Bunların çoğu tropikal ormanlarda yetişmektedir.Bilhassa tropikal ülkelere yapılan bilimsel geziler sonucu hala devamlı yeni türler keşfedilmektedir.
Orkideler çok yıllık otsu bitkilerdir. Bazıları toprakta, büyük bir kısmı ise bir başka bitkinin üzerinde, yani epifit olarak yaşarlar. Epifit orkideler tropikal ormanların bitkisidir. Bu ormanlarda, ağaçların meydana getirdiği koyu gölge dolayısıyla toprakta pek az bitki yetişir.Bitkilerin çoğu epifittir. Orkideler de bu epifit bitkiler arasında önemli bir yer tutarlar.
Çiçekçilerde satılan orkideler, tropikal olanların seralarda yetiştirilmesi veya birbiri ile melezleştirilmesi sonucu elde edilir.Bu güzel çiçekler, Ülkemizde daha önce tamamen ithal yoluyla satışa sunulmaktaydı. Halen bazı türleri ülkemizde de seralarda yetiştirilmektedir.
Benzer çiçek yapısına sahip, fakat daha küçük boyutları olan ve genellikle toprakta yaşayan orkideler de vardır.Bunlara ya yetiştikleri bölge göz önüne alınarak” orta kuşak orkideleri” veya “ toprakta yaşayan orkideler” denmektedir.
Toprakta yaşayan orkideler, toprak altında yumru (tuber), kök veya toprak altı gövdesi (rizom) taşırlar.Bu bitkilerde, bazen gövdenin tabanından çiçek durumuna kadar uzanan yeşil, sapsız, basit, kenarları düz, ince az veya çok kalın yapraklar bulunur. Toprakta yaşayan orkidelerin gövdeleri (veya sapları) genellikle dallanmıştır, uç kısmında çiçekler bulunur. Bir orkide çiçeğinde, diğer bitkilerin çoğunda bulunan taç ve çanak yapraklar, erkek ve dişi organlar gibi kısımlar mevcuttur, fakat bu tabakalar değişikliğe uğradıkları için kolayca ayırt edilemezler.
Orkidelerin diğer özelliklerini de yazarsam,Türkiye orkidelerine yer kalmayacak. Bu kadar bilgi ile yetinelim ve Türkiye orkidelerinden bahsedelim.
Türkiye,orta kuşak orkideleri bakımından Avrupa ve Ortadoğu’nun en zengin ülkelerinden biridir Türkiye’de 24 cinse ait 150 civarında orkide bulunmaktadır. Son yapılan çalışmalarda, bu sayılar biraz değişmiştir. Bu değişikliğin, orkidelerle çalışanların bilimsel kaprislerinden ileri geldiğini de belirtmekte yarar var. Ülkemizin hemen her bölgesinde yabani orkide bulmak mümkündür. Orkideler bakımından en zengin bölge ise Muğla - Antalya çevresidir. Bu bölgede, Türkiye’deki orkidelerin yarıdan fazlası yetişmektedir.Bu bölge için orkide cenneti demek abartma sayılmaz. Ankara çevresinde bile 25 civarında orkide bulunmaktadır. Yazımı süsleyen bir kaç resim bile onların güzelliklerini size göstermeye yeter Orkideler bakımından zengin bölgelerde geçirilecek 3-4 gün içinde 20 civarında değişik orkideyi görmek, incelemek mümkündür veya daha doğru bir deyişle “mümkündü”.
Yazımın başlangıcında Ülkemizde orkidelere genellikle salep veya salep otu dendiğinden ve bazılarının yumrulu olduğundan bahsetmiştim. Gelin buradan devam edelim.
Halk, orkideleri,genellikle salep (yerine göre şalep veya sahlep) veya “salep otu” diye isimlendirir.Bu isim, orkide yumrularından asırlardır “salep” denen ürünün elde edilmesinden ileri gelmektedir.Bu ürünün elde edilmesi,orkidelerin, yetiştiği bölgelerde yaşayan halkın büyük bir kısmı tarafından tanınmasını sağlamıştır.
Yumrulu orkidelerin toprak altında 2 yumrusu bulunur.Kışı bir önceki sene meydana gelen yumrunun aracılığı ile geçiren bitkinin ,bahara doğru ek köklerinden biri kalınlaşmaya başlar ve ucunda bir yumru daha meydana gelir. Bu yumru gelişirken, yukarı doğru, bir tomurcuk vasıtasıyla, yeni yılın gövdesi meydana gelmeye başlar. Bitkinin gelişmesi ilerledikçe yeni yumru da gelişir; eski yumru yeni yumrunun yanında ona yapışık ve içi boşalmış halde bulunur. Görüldüğü gibi, yeni yumru ve yeni bitkiyi vermektedir.
Orkide tohumları besi dokusu taşımazlar.Tohumlar , toprağa düştükten sonra , çevrede bulunan bazı mikrofunguslarla müşterek hayat yaparak yaşayabilirler.Bu beraberlik 2-5 sene kadar sürer. Ancak bu süreden sonra , orkide yumrusu meydana gelmeye başlar. Çevre şartlarının değişmesi, bu beraberliği çok etkiler.
Yazının devamı Popüler Bilim Dergisi’nde…