Bunamanın Nedeni:
ALZHEIMER
Amerika Birleşik Devletlerinde yapılan araştırmalar sonucunda 2030 yılında yaklaşık 13,5 milyon kişi Alzheimer hastası olacak.
Alzheimer’ın nedeni halen bilinmemekle birlikte, en önemli risk faktörü yaşlanma olarak bilinmektedir.
Dr. Alzheimer’in, sonradan kendi adı ile anılacak olan hastalığı ilk olarak tanımladığı bayan Auguste D’yi muayene ve tedavi etmesinin üzerinden tam yüz yıl geçmiştir. Yeryüzünde yaşlı nüfusun giderek artması ile, Alzheimer hastalığının tanı ve tedavisi, önceki dönemlerden daha da fazla önem kazanmıştır. Yakın zamanlarda, bazı tedavi seçeneklerinin ortaya çıkması ile hastalığa olan bilimsel yaklaşımlarda ciddi bir artış gözlenmektedir.
Konunun Önemi ve Hastalığın Sıklığı
Başta gelişmiş ülkeler olmak üzere, hemen tüm toplumlarda yaşam beklentisi giderek artmaktadır. Örneğin ABD’de 65 yaşını geçen nüfus, 1860’larda yalnızca 37 kişiden biri iken, 1960’larda bu oran 6 kişiden biri olmuştur. 65 yaş üzeri nüfus, 2000 yılında 35 milyon (tüm nüfusun yüzde 11’i) olurken, bu sayının 2030 yılında yaklaşık 64 milyona (tüm nüfusun yüzde 21’i) ulaşacağı hesaplanmıştır. Yaşam beklentisinin giderek arttığı ve nispeten genç bir nüfusa sahip olan ülkemizde de benzer bir eğilim dikkati çekmektedir. 1985 yılında nüfusun yüzde 4.2’si 65 ve daha yukarı yaş grubunda idi. 2010 yılında bu oranın yüzde 5.6 olması beklenmektedir. Bu gerçeğe karşın, toplumumuzun nispeten genç bir nüfustan oluşması, yaşlılık kavramının toplumsal bilinç düzeyine çıkmasını engellemektedir. Oysa nüfus yapısında oluşan değişiklikler, geleneksel aileden çekirdek aileye dönüşüm, akrabalık ve komşuluk ilişkilerinin yoğunluğunun giderek azalması ile artık yaşlılık sürecinde ortaya çıkan hastalıklar, sorunların sadece aile içi girişimlerle çözümlenemeyecek düzeye ulaşmakta olduğunu düşündürmektedir. Yaşlılıkta yetersizlik sadece normal yaşlanmanın bir sonucu olarak da görülebileceği gibi, bu dönemde sık görülen hastalıkların sonucu olarak da ortaya çıkabilir.
Alzheimer hastalığı, yaşlılık sürecinde yetersizliğe yol açan hastalıkların içinde oldukça önemli bir yer işgal etmektedir. Geç yaşlarda ortaya çıkan demansların (bunamaların) en sık nedenidir. Alzheimer hastalığı yaşlanma süreci ile birlikte sıklığı giderek artan ve bugünkü bilimsel verilere göre kesin nedeni bilinmeyen ve bu bağlamda kesin tedavi olanakları da bulunmayan bir hastalıktır. Gelişmiş ülkelerde demanslı hasta sayısının 2000 yılında belirlenen 13.5 milyondan 2050 yılında 36.7 milyona ulaşacağı tahmin edilmektedir. Bugün için tüm dünyada yaklaşık 20 milyon Alzheimer hastası olduğu tahmin edilmektedir. Ülkemizde bu sayı yaklaşık 350.000-400.000’dir. ABD’den elde edilen epidemiyolojik veri ve projeksiyonlar, 2050 yılında yeni demans olgularının sayısının yeni kanser olgularının sayısına eş olacağını göstermektedir. Yine ABD’de bu hastaların bakımı için harcanan yıllık giderler 380 milyar doları geçecektir.
Hastalığın Belirtileri
Alzheimer hastalığında bilişsel işlevler (en başta bellek olmak üzere, tanıma, anlama, algılama, dikkat, hesap yapma, yazı yazma gibi) ilerleyici olarak bozulur. Hastalığın başlangıcı çoğu kez sinsidir. Bu nedenle bazen hastalığın ne zaman başladığı tam olarak belirlenemeyebilir. Hastalığın belirmeye başlaması ile birlikte hafif unutkanlıklar, özellikle yeni şeyleri öğrenme, yeni bilgi edinme işlevi azalmaya başlar. Karar verme yetenekleri azalır. Sık eşya kaybetmeler, yer bulmada zorluklar ortaya çıkabilir. Tekrar tekrar aynı soruları sorabilirler. Bununla birlikte hastalığın erken evrelerinde hasta hala adresleri, çok önemli olayları bilebilir, geçmişte edinilmiş bilgileri rahatlıkla hatırlayabilir. Bazı hastalarda içe kapanma şeklinde depresif belirtiler ön planda olabilir. Hastalar sıklıkla bilişsel alandaki kayıplarının farkında değillerdir. Bununla birlikte, az sayıda da olsa, bazı hastalar kaybettikleri yetilerinin farkına varabilirler ve bundan ciddi anksiyete (bunaltı) duyabilirler. Bazı olgularda ilk sinsi bulgulardan biri girişkenliğin azalması ve ilgisizlik gibi kişilik değişiklikleri olabilir.
Hastalığın ilerlemesi ile ve unutkanlık da arttıkça, diğer bilişsel alanlarda da bozulmalar ortaya çıkmaya başlar. Alet kullanma, para işlemleri, alışveriş, hesaplama gibi işlevler bozulmaya başlar. Sık eşya kaybetmeler, yer bulmada zorluklar ortaya çıkabilir. İyi bildiği yerleri bulmak için yönlendirmelere ihtiyaç duyabilirler. Kelime bulma güçlükleri nedeniyle konuşma duraklamalarla yapılabilir.
Ortalama bir hasta, hastalığın başlamasından 4-7 yıl sonra orta evreye ilerler ve giderek artan bir şekilde yardıma ve bakıma bağımlı hale gelir. Yeni öğrenilen bilgiler çok hızlı bir şekilde unutulur, akrabalarının yakınlık derecelerini, kimliklerini karıştırmaya başlayabilir. Problem çözme ve muhakeme etme yetenekleri ileri derecede bozulmuştur. Araba kullanma gibi karmaşık işlevler bozulur. Giyinme, bulaşık yıkama gibi basit ev işleri başarılamaz. Dil işlevleri daha da bozulmuştur, bazen kurulan cümleler anlaşılmaz olur. Bu evrede huzursuzluk, yerinde duramama, uyku bozuklukları, gece-gündüz karıştırmaları, aşırı şüphecilik, sözel ve fiziki saldırganlıklar gibi nöropsikiyatrik semptomlar gelişebilir. Hezeyanlar (yerini hatırlayamadığı bir nesnenin çalınmış olduğu gibi), varsanılar (halusinasyonlar) ve hatta saldırgan davranışlar gelişebilir.
Geç evrede hasta en temel işlevlerde dahi tamamen bakıma muhtaç hale gelir. Konuşma kısa cümleler ya da basit sözcüklerle sınırlıdır. Bakıcılarını, en yakın akrabalarını tanıyamaz. Davranışsal sorunlar bu evrede de görülse bile, kısa zaman içinde bunlar da kaybolur. Konuşmanın kaybolması ile birlikte bağımsız hareket yeteneği de bozulur. Diğer fizik ve nörolojik bulgular ortaya çıkmaya başlar; giderek hasta tam bakıma muhtaç hale gelir ve eşlik eden komplikasyonlar nedeniyle kaybedilirler.
Hastalığın Tanınması
Demansın ilk fark edilmesi ve tanınması sırasında aşağıdaki belirtilere dikkat edilmelidir. Kendinde ya da bir yakınında bu belirtilerden birinin ya da birkaçının fark edilmesi durumunda, zaman geçirmeden, konu ile ilgili bir uzmana başvurulmalıdır.
- Günlük yaşam işlevlerini etkileyen bellek bozukluğu (unutkanlık).
- Günlük yaşam işlevlerini yapmada güçlük.
- Konuşurken kelime bulmada güçlük.
- Zamanı ve içinde bulunulan mekanı bilememe.
- Yargı ve karar vermede güçlük.
- Pratik düşünme becerisinde güçlük.
- Sık kullanılan eşyaları yanlış yere koyma.
- Ruh halinde ya da davranışlarında değişim.
- Kişilik değişikliği.
- Sorumluluktan kaçınma.
Yazının devamı Popüler Bilim Dergisi’nde…